Η Ατζέντα του Οργανοποιού.

    Λίγο πρίν ολοκληρωθεί η επεξεργασία της συνέντευξης που σας είχαμε προαναγγείλει, μιας και φτάνουμε προς το τέλος του μηνός Νοεμβρίου ,ας συνοψίσουμε τα κυριότερα στοιχεία που αναλύσαμε σε αυτόν τον πρώτο μήνα ζωής του ιστολογίου.

Η  Ατζέντα του Οργανοποιού.

    Η Ατζέντα του Οργανοποιού έχει ως βασικό σκοπό, να παρουσιάζει με έναν συνοπτικό πλην όμως σαφή και αποτελεσματικό τρόπο θέματα που απασχολούν τον ερασιτέχνη οργανοποιό .  Μέσα θα βρίσκετε στο τέλος κάθε μήνα, τα σημαντικότερα, θέματα ,που έχουν αναλυθεί από το ιστολόγιο ,με την μορφή ερωτήσεων και απαντήσεων, όπως και απαντήσεις  σε ερωτήσεις  που μπορείτε να θέτετε με τα σχόλια σας, σχετικά με την οργανοποιία και οτιδήποτε άλλο έχει σχέση με την θεματολογία του Luthier School.
   Ελπίζω αυτό να συμβάλλει στην δημιουργία ενός χώρου γνώσης για την διάδοση αλλά και διάσωση αυτής της όμορφης τέχνης και γενικότερα της Ελληνικής μας παράδοσης.

ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ

ΣΤΗΛΗ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ	ΣΤΗΛΗ ΑΠΑΝΤΗΣΕΩΝ
Τι είναι το ξύλο;	Είναι το υλικό που παίρνουμε από φυτά πολύ μεγάλης ανάπτυξης που έχουν σχηματίσει σκληρό, ινώδη και ξυλώδη ιστό, με απλά λόγια είναι το υλικό που παίρνουμε από τα δέντρα.
Ποια είναι τα μέρη ενός δέντρου;	Το δέντρο μέσα στο έδαφος αποτελείται από το ριζικό σύστημα και επάνω από το έδαφος τον κορμό ,την κορυφή και τις διάφορες εκβλαστήσεις κλαδιών και φύλλων.
Σε μια εγκάρσια τομή του κορμού τι μπορούμε να διακρίνουμε;	Τον πυρήνα στο κέντρο του που ονομάζεται και εντεριώνη,  την ζώνη του εγκάρδιου ξύλου με πιο σκούρο χρώμα, την ζώνη του σομφόξυλου με ανοιχτότερο χρώμα, το κάμβιο και τον φλοιό.
Ποια η χημική σύσταση του ξύλου;	Το ξύλο αποτελείται από 50%άνθρακα, 43%οξυγόνο, 6%υδρογόνο, 1% άζωτο ,κατά μέσο όρο.
Τι πρέπει να λαμβάνουμε υπόψη μας για να επιλέγουμε την κατάλληλη ξυλεία για τις κατασκευές εγχόρδων μουσικών οργάνων;	Τις ιδιότητες του ξύλου όπως την αντοχή του σε διάφορες δυνάμεις, την πλαστικότητα, ελαστικότητα, σκληρότητα, υγρασία του ξύλου και οπωσδήποτε θα πρέπει να ελέγχουμε για την ύπαρξη ελαττωμάτων όπως ρωγμές, ρόζοι, σχισίματα, διπλή καρδιά, μονόπλευρη καρδιά, σκασίματα από παγωνιά κλπ. Γενικά το ξύλο που θα επιλέγουμε πρέπει να είναι υψηλής ποιότητας.
Ποιο είναι το εύρος στο ποσοστό υγρασίας ξυλείας για την κατασκευή εγχόρδων μουσικών οργάνων;	5   έως 11%.
Ποια είναι τα κύρια μέρη ενός εγχόρδου μουσικού οργάνου;	Σε γενικές γραμμές ένα έγχορδο μουσικό όργανο αποτελείται από το σκάφος ή ηχητικό κιβώτιο, το μπράτσο ή μανίκι, την ταστιέρα ή  δακτυλοθέσιο, την κεφαλή ή κλειδοθέσιο, την αρμονική τράπεζα ή καπάκι, το στόμιο ή οπή αρμονικού επιπέδου, την φιγούρα και διάφορα εξαρτήματα όπως χορδές, χορδιέρα, κλειδιά, καβαλάρη, μαξιλάρι ή προσκέφαλο. Οι ονομασίες αυτές μπορεί να διαφέρουν από όργανο σε όργανο.
Τι πρέπει να λαμβάνουμε υπόψη  μας όταν δουλεύουμε με εργαλεία χειρός ή ηλεκτρικά εργαλεία;	Όλους τους γενικούς κανόνες ασφαλείας και τους ειδικούς κανόνες για κάθε εργαλείο ξεχωριστά, φροντίζουμε να ενημερωνόμαστε συχνά ,για τα τελευταία θέματα ασφαλείας ,μέσω των τεχνικών εγχειριδίων που δίνουν οι κατασκευαστές των εργαλείων.

Αυτή θα είναι περίπου η μορφή της Ατζέντας του Οργανοποιού. Περιμένουμε τις ερωτήσεις σας και τα σχόλια σας!

Ξυλογνωσία-Μάθημα (2). Χημική σύσταση ξύλου - Ιδιότητες ξύλου.

Σε προηγούμενη μας ανάρτηση είχαμε αναλύσει ορισμένα βασικά εισαγωγικά στοιχεία για το ξύλο, σήμερα συνεχίζουμε το κεφάλαιο της ξυλογνωσίας με κάποια εξίσου σημαντικά θέματα:

1.       Η χημική σύσταση του ξύλου: Σε γενικές γραμμές το ξύλο χημικώς αποτελείται: α) Το μεγαλύτερο ποσοστό περί 50 % καταλαμβάνει ο άνθρακας, β) ακολουθεί το οξυγόνο με ποσοστό της τάξεως 42-43%, γ) υδρογόνο 5-6%, δ)άζωτο και διάφορα άλλα στοιχεία όπως τέφρα 1%. Στην ουσία το 50% του ξύλου είναι κυτταρίνη και το 20-30 % λιγνίνη. Εκτός από τα παραπάνω συστατικά που καταλαμβάνουν και το μεγαλύτερο ποσοστό στην χημική σύσταση του ξύλου, σε ένα ποσοστό 5-6% εμπεριέχει και ουσίες όπως, ρητίνη, κερί, τερεβινθίνη, ακετόνη, ξυλόπισσα, άμυλο, μεθυλική αλκοόλη, τανίνη, διάφορες χρωστικές και  ανόργανες ύλες  όπως κάλιο, μαγνήσιο, ασβέστιο ,νάτριο, οξείδιο σιδήρου  κλπ.

2.       Οι ιδιότητες του ξύλου: Η κατασκευή εγχόρδων μουσικών οργάνων απαιτεί  την χρήση εξαιρετικής ποιότητας ξύλου διότι τα μουσικά όργανα δεν  τα κατασκευάζουμε για να τα χρησιμοποιήσουμε ως  απλά έπιπλα αλλά ως διατάξεις για την παραγωγή μελωδιών και αρμονιών. Θα πρέπει λοιπόν για να επιλέγουμε το καλύτερο ξύλο για τις κατασκευές μας να γνωρίζουμε τις ιδιότητες του ξύλου, μια προσεκτική μελέτη των παρακάτω θα βοηθήσει πολύ τους  ερασιτέχνες οργανοποιούς στην επιλογή κατάλληλης ξυλείας για τις κατασκευές τους.

·         Η πυκνότητα του ξύλου: Ως πυκνότητα ξύλου μπορούμε να ορίσουμε την σχέση μάζας προς τον όγκο με αποτέλεσμα κάθε ξύλο να έχει διαφορετική καθαρή πυκνότητα .Στην  κατασκευή εγχόρδων χρησιμοποιούμε ξυλεία με μεγάλη καθαρή πυκνότητα, η οποία επηρεάζεται από την ποσότητα νερού που περιέχει το ξύλο(ποσοστό υγρασίας). Ρίξτε μια ματιά στον παρακάτω πίνακα με διάφορα ξύλα που χρησιμοποιούνται στην οργανοποιία με τις αντίστοιχες τιμές καθαρής πυκνότητας:

 ΚΑΘΑΡΗ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑ ΞΥΛΟΥ

ΞΥΛΟ	ΚΑΘΑΡΗ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑ σε gr/cm3
Καρυδιά.	0,70
Κερασιά.	0,60
Μαόνι.	0.60
Παλίσανδρος Ρίο	0,95
Έβενος	1,05
Σφένδαμος	0,63
Έλατο	0,50

·         Αντοχή:  Πολύ σημαντική ιδιότητα για την «μακροζωία» ενός έγχορδου μουσικού οργάνου. Η αντοχή του ξύλου είναι ένα είδος αντίστασης που φέρει το ξύλο σε δυνάμεις που ασκούνται από εξωγενείς παράγοντες. Ο οργανοποιός επιβάλλεται να δίνει ιδιαίτερη σημασία στην ιδιότητα αυτή, για να κατασκευάζει μουσικά όργανα που θα αντέχουν στον χρόνο και στις διάφορες δυνάμεις (πίεση, θλίψη, εφελκυσμός,κάμψη) που ασκούνται σε αυτό. Χρειάζεται  προσοχή στην επιλογή της ξυλείας (ξύλα χωρίς ρόζους, ρωγμές και διάφορα ελαττώματα ανάπτυξης).

·         Πλαστικότητα: Πρόκειται για την ιδιότητα που έχει ένα υλικό να μπορεί να κάμπτεται και να παραμένει στο νέο του σχήμα που παίρνει κατά την άσκηση της καμπτικής δύναμης και μετά την απομάκρυνση αυτής. Αυτή η ιδιότητα είναι πολύ σημαντική για την κάμψη των ξύλων που χρησιμοποιούνται για την κατασκευή λαουτοειδών οργάνων. Το υγρό (μουσκεμένο) ξύλο κάμπτεται πιο εύκολα από το στεγνό. Όταν το ξύλο αρχίζει να σπάει τότε σημαίνει ότι έχουμε ξεπεράσει τα όρια της πλαστικότητας του.

·         Ελαστικότητα: Όταν το ξύλο μετά την παύση της εφαρμογής καμπτικής δυνάμεως επανέρχεται στο αρχικό του σχήμα,  τότε μιλάμε για την ιδιότητα της ελαστικότητας. Εάν δημιουργηθεί μια παραμόρφωση στο ξύλο ,μετά την απομάκρυνση της καμπτικής δυνάμεως και είναι μόνιμη, τότε στο ξύλο αυτό έχουμε υπερβεί το όριο ελαστικότητας του. Το νεότερο και χλωρότερο ξύλο είναι πιο ελαστικό από το παλιότερο ξύλο.

·         Σκληρότητα:  Είναι η αντίσταση που φέρει το ξύλο σε κάθε είδους διείσδυση εξωτερικού σώματος σε αυτό, για παράδειγμα ,η  αντίσταση που καταλαβαίνουμε όταν κόβουμε ένα ξύλο με το πριόνι ή το σκαλίζουμε με το σκαρπέλο.

·         Υγρασία: Το ποσοστό νερού που περιέχεται στο ξύλο αναφέρεται ως υγρασία και είναι ο σπουδαιότερος παράγοντας για να μπορέσουμε να ελέγξουμε τα λεγόμενα «κινησιακά φαινόμενα» του ξύλου. Το ξύλο κατά την κοπή του δέντρου περιέχει νερό που μπορεί να φτάσει και το 50% του βάρους του, ο χρόνος όμως που ακολουθεί μετά την κοπή του ξύλου συμβάλλει στη μείωση του ποσοστού υγρασίας. Η ξυλεία πριν την χρήση της στις κατασκευές  πρέπει να έχει ξεραθεί είτε με φυσικό τρόπο είτε σε ειδικούς φούρνους ξήρανσης σε ελεγχόμενη θερμοκρασία 50-70  βαθμούς κελσίου. Οι περισσότεροι οργανοποιοί προτιμούν να ξηραίνουν μόνοι τους τα ξύλα τους, με φυσικούς τρόπους και για μεγάλο χρονικό διάστημα . Τα ξύλα για την οργανοποιία πρέπει να έχουν ποσοστό υγρασίας της τάξεως 5-11%.

Φυσικά οι οργανοποιοί δίνουν ιδιαίτερη σημασία και στην φυσική ομορφιά του ξύλου που περιλαμβάνει την πολυπλοκότητα των σχεδίων του ξύλου(τα νερά του ξύλου),την στιλπνότητα,  το χρώμα, την λάμψη του ξύλου κλπ.

Η επόμενη ανάρτηση θα έχει ως θέμα μια πολύ σημαντική συνέντευξη που δόθηκε στο ιστολόγιο απο τον εγγονό ενός ρεμπέτη της Σμύρνης ο οποίος δίνει στοιχεία που δημοσιεύονται για πρώτη φορά!

Μάθημα εργαλείων χειρός (1) - Τα πριόνια.

      Σήμερα λέω να  ξεκινήσουμε μια σειρά άρθρων για την εκμάθηση της χρήσεως των εργαλείων χειρός, που είναι απαραίτητα για τις οργανοκατασκευές μας. Τα άρθρα αυτά  θα βοηθήσουν τους νεοεισερχόμενους,  στην κατασκευή μουσικών οργάνων , αλλά θέλω να πιστεύω πως και οι πιο προχωρημένοι θα βρουν χρήσιμα στοιχεία για την σωστή χρήση των εργαλείων τους.

     Ξεκινάμε λοιπόν υπενθυμίζοντας  πως η ασφαλής χρήση των εργαλείων είναι ένας σημαντικότατος παράγοντας, για τον συγκεκριμένο λόγο πρέπει να τηρείτε τους γενικούς  κανόνες ασφαλείας που ήδη έχουμε αναρτήσει σε προηγούμενο post ,αλλά και τους ειδικούς κανόνες για κάθε ξεχωριστό εργαλείο όπως θα αναφέρουμε παρακάτω.

     Θα προσπαθήσω να σας μεταφέρω όσο γίνεται πιο παραστατικά ,μέσω του ιστολογίου, την σωστή χρήση των σημαντικότερων και πλέον απαραίτητων εργαλείων χειρός, για είστε σε θέση να τα χρησιμοποιείτε με ασφάλεια και σιγουριά. Στο τέλος των αναρτήσεων της κατηγορίας «εργαλειοχρησία» θα είστε σε θέση να χειριστείτε τα περισσότερα εργαλεία  για να προχωρήσετε στην κατασκευή ενός έγχορδου μουσικού οργάνου.

Α) ΠΡΙΟΝΙΑ ΧΕΙΡΟΣ

       Τα πριόνια χειρός τα χρησιμοποιούμε για την κοπή του ξύλου (πριόνισμα) στις επιθυμητές διαστάσεις. Η κοπή γίνεται με την παλινδρομική κίνηση του πριονιού  μέσω των δοντιών της πριονολεπίδας. Κάθε δόντι στην ουσία είναι και ένα ξεχωριστό κοπτικό εργαλείο που εισχωρεί μέσα στο υλικό που θέλουμε να κόψουμε και αφαιρεί  λεπτά ξυλομόρια .Εάν κοιτάξουμε την οδόντωση ενός πριονιού θα δούμε πως τα δόντια έχουν κλίση ,συνήθως ακολουθούν μια εναλλασσόμενη τοποθέτηση, ένα δόντι αριστερά ένα δεξιά, αυτό ονομάζεται τσαπράζι και είναι απαραίτητο ώστε το πριόνι να μην σφηνώνει στο εσωτερικό του ξύλου κατά την διάρκεια του πριονίσματος ,εάν η πριονόλαμα δεν είχε οδόντωση με τσαπράζι θα κολλούσε συνεχώς μέσα στο ξύλο και το πριόνισμα θα ήταν αδύνατον.

     Τα πριόνια που χρησιμοποιούμε για την κοπή του ξύλου ονομάζονται ξυλοπρίονα , έχουνε δε συνήθως ξύλινη λαβή και εναλλασσόμενο τσαπράζι .Στο σχ. 1 μπορείτε να δείτε διάφορα είδη ξυλοπρίονων που χρησιμοποιούν οι οργανοποιοί ενώ στο σχ. 2 διάφορα είδη οδόντωσης.

     Ένα πολύ σημαντικό στοιχείο των πριονιών είναι ο αριθμός των δοντιών που πρέπει να είναι  κατάλληλος για το υλικό που θέλουμε να κόψουμε.  Ο αριθμός των δοντιών που έχει ένα πριόνι ονομάζεται πυκνότητα. Η συνήθης πυκνότητα των δοντιών έχει ένα εύρος από 14 έως 32 δόντια ανά ίντσα (2,5 εκατοστά). Τα πριόνια για κοπή ξύλου έχουν συνήθως 14 δόντια ανά ίντσα. Υπάρχει  ένας γενικός κανόνας που λέει πως τα μαλακά υλικά χρειάζονται μικρότερη πυκνότητα δοντιών και τα σκληρότερα μεγαλύτερη , καταλαβαίνουμε λοιπόν πως για να κόψουμε για παράδειγμα μέταλλο θα χρειαστούμε πριόνι με μεγάλη πυκνότητα δοντιών, τα δε πριόνια που χρησιμοποιούνται για την κοπή μετάλλων ονομάζονται και μεταλλοπρίονα.

     Ύστερα από τα παραπάνω θεωρητικά στοιχεία περί πριονιών ας ρίξουμε και μια ματιά σε πιο πρακτικά θέματα και κάποιες χρήσιμες συμβουλές για σωστό και ασφαλές πριόνισμα:



ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

·         Επιλέγουμε πάντα το κατάλληλο πριόνι για κάθε εργασία κοπής ανάλογα με το υλικό που θέλουμε να κόψουμε.

·         Το προς επεξεργασία τεμάχιο πρέπει να το σφίγγουμε πολύ καλά στην μέγγενη του πάγκου μας για να μην ταλαντεύεται κατά την διάρκεια του πριονίσματος.

·         Την γραμμή κοπής πρέπει να την σημαδέψουμε με το μολύβι μας και μετά να την χαράξουμε με την γραφίδα(χαράκτη) ,ώστε η λεπτή αυλακιά που θα δημιουργηθεί να βοηθήσει την σωστή πορεία του πριονιού κατά την έναρξη του πριονίσματος.

·         Την λαβή του πριονιού την κρατάμε με το δεξί μας χέρι προσέχοντας τα χέρια μας να βρίσκονται πάντα μακριά από την λεπίδα του πριονιού.

·         Συνήθως τα πριόνια έχουν οδόντωση που κόβει κατά την ώθηση  οπότε ασκούμε την κατάλληλη πίεση μόνο κατά την ώθηση ,κατά την επιστροφή δεν παράγεται έργο επομένως δεν ασκούμε καμία πίεση σχ.3.

·         Υπάρχουν και πριόνια που κόβουν και στην ώθηση και στην επιστροφή, αυτά έχουν δόντια σε σχήμα ισοσκελούς τριγώνου σχ.3.

·         Κατά την διάρκεια του πριονίσματος, η διαδρομή της εναλλασσόμενης κίνησης του πριονιού ,πρέπει να γίνεται σε μήκος λίγο μικρότερο από το συνολικό μήκος της πριονόλαμας ,για να μην βγαίνει η λεπίδα από την γραμμή κοπής ή να χτυπά η  λαβή του πριονιού   στο τεμάχιο που κόβουμε.

·         Δεν πρέπει να πιέζουμε το πριόνι με το βάρος του σώματος μας , η πίεση πρέπει να είναι εκείνη που δίνει το χέρι μας.

·         Το σώμα μας πρέπει να βρίσκεται σε όρθια στάση.

·         Να χρησιμοποιούμε πάντα ένα σταθερό ρυθμό πριονίσματος  χωρίς να κάνουμε απότομες κινήσεις.

·         Όταν κόβουμε τεμάχια ξύλου ορθογώνιας διατομής θα πρέπει να δίνουμε μια μικρή κλίση στο πριόνι προς τα εμπρός, όχι όμως πολύ μεγάλη για να μην χαλάσει η οδόντωση σχ.4.

·         Οι πρώτες μας παλινδρομικές κινήσεις γίνονται  κάπως πιο γρήγορα , με ιδιαίτερη  προσοχή ,για να πιάσει το πριόνι στο υλικό ενώ στην συνέχεια ακολουθούμε ένα σταθερό ρυθμό. Πολλοί τεχνίτες ξεκινάνε με πιο αργές κινήσεις για να δημιουργηθεί η χαρακιά και στην συνέχεια ακολουθούν τον κανονικό ρυθμό πριονίσματος.

·         Όταν πλησιάζουμε προς το τέλος της κοπής μειώνουμε την πίεση που ασκούμε κατά το πριόνισμα και με το χέρι μας ή κάποιο υποστήριγμα  υποβαστάζουμε το τεμάχιο ,για να αποφύγουμε την πτώση του και το άσχημο σχίσιμο του που δημιουργείται από το βάρος του τεμαχίου.Προσοχή ! Το χέρι μας να βρίσκεται μακριά από την λεπίδα του πριονιού.

Θα ακολουθήσουν φωτογραφίες από το εργαστήριο με διάφορες εργασίες πριονίσματος για να έχετε μια πιο πλήρη εικόνα των όσων αναλύσαμε παραπάνω, μέχρι την επόμενη ανάρτηση να είστε όλες και όλοι καλά!